Socrablog. Socratische Zwarte Pieten Dialoog

Op 20 november 2014 heb ik in Amsterdam een socratische zwarte pieten dialoog begeleid in opdracht van De Maatschappij. Geen discussie dus, maar een socratische dialoog waarbij de vraag niet is ‘wie er gelijk heeft’, maar ‘wat hier eigenijk op het spel staat’. De dialoog duurde -de pauzes uitgezonderd- anderhalf uur. Hieronder een beknopt verslag.

De groep bestond uit blanke Nederlanders waarvan er één in Suriname was geboren en daar ook zijn jeugd had doorgebracht. Geen van de aanwezigen had ervaring met de socratische dialoog. Het verzoek in mijn introductie om voorlopig ‘geen oordeel’ te hebben en naar elkaar te luisteren vond weerklank. Ook begrepen de deelnemers dat in een socratisch gesprek slechts kan worden gereflecteerd op basis van ervaringsvoorbeelden van de aanwezigen en dat er van een uitwisselingen van gratuite meningen over de in Nederland woedende pieten discussie geen sprake kon zijn.

De eerste stap was wellicht direct de moeilijkste, te weten: ‘wat is onze vraag?’ Het ging hier niet om een wel/niet discussie. Ook moesten we voorkomen dat er een hypothethisch gesprek zou ontstaan door ons te verplaatsen in de problemen die verschillende groepen búiten ons gezelschap met Zwarte Piet kunnen hebben.

De vragen die vervolgens uit de groep kwamen waren:

  • ‘Wat is de rol van symbolen in cultuurconflicten?’
  • ‘Is wentelen in leed constructief?’
  • ‘Zijn verschillende culturele waarden te verenigen?’
  • ‘Wanneer kun je zeggen of iets kwetsend is?’
  • ‘Wanneer moet traditie wijken?’

Gekozen werd voor de vraag: ‘Zijn verschillende culturele waarden te verenigen?’

Om dit goed te kunnen bespreken hadden we een voorbeeldsituatie nodig van een van de aanwezigen waarin een culturele botsing had plaatsgevonden en waar hij/zij persoonlijk bij betrokken was. Het voorbeeld werd gekozen van iemand die al bijna tien jaar in grote harmonie in hetzelfde trappenhuis woonde met een Marokkaans gezin, maar die onlangs zo’n heftig gesprek met de man van dit gezin had gehad dat zij nu bang van hem was geworden. Het betrof een bedreiging aan het adres van zijn eigen dochters. De hierbij behorende vraag was ‘Zijn verschillende culturele waarden te verenigen?’

In de fase van concretiseren kwamen onder meer de volgende feiten naar boven: a.De Marokkaanse buurman was zowel vóór als na het voorval altijd uiterst hoffelijk en behulpzaam. B.Sinds het bewuste gesprek vreesde de voorbeeldgeefster voor de veiligheid van haarzelf en voor het vrouwelijke deel van de Marokkaanse buurfamilie.

In de verplaatsingsfase bleek een deel van de aanwezigen het voorval met meer afstand en ook nieuwsgierigheid te bekijken: “De Marokkaanse man ‘móest dreigen’ vanwege zijn cultuur; maar in zijn handelen bleek dat hij een menslievende man was. Anderen deelden de plaatsvervangende gevoelens van angst en intimidatie met de voorbeeldgeefster. Ze schrokken van de ‘ongerijmheid’, het contrast tussen de menslievendheid van de buurman en deze heftige culturele uiting.

De vraag ‘Zijn verschillende culturele waarden te verenigen?’. Werd door de meesten met ‘Nee’ beantwoord. Argumenten hierbij waren onder meer: ‘Nee, het duurt generaties voordat diep gewortelde culturele waarden van immigranten gesleten zijn’ en ‘Nee, waar culturele waarden in het spel zijn is geen discussie mogelijk’ en ‘Nee, zolang culturele waarden het winnen van menslievendheid’.

De frictie zat tussen cultuur en menslievendheid; welke van de twee is het sterkst? Cultuur leek in dit geval zó overheersend dat het de menselijke waarden, die herkenning en harmonie veroorzaakten (tijdelijk) verdrukte.

Hadden onze bevindingen nog iets van doen met de Zwarte Pieten Discussie? Afgesloten werd met de volgende uitspraak:

“Verschillende culturele waarden zijn niet te verenigen, want zodra culturele waarden in het spel zijn wordt het zwart witter”

 of korter:

 “Pas op met die culturele bril. Je ziet alles zwart witter”

De Maatschappij voor Handel en Nijverheid is een landelijk netwerk die bedrijfsleven, kennisinstellingen en overheid verenigt. Zie voor meer informatie  www.de-maatschappij.nl.